Archeologia

Kameralna, lecz niezwykle nastrojowa wystawa zabytków archeologicznych prezentowana w najstarszej z piwnic sanockiego zamku ukazuje ponad 600 najciekawszych eksponatów ze zbiorów Muzeum Historycznego w Sanoku. W ośmiu gablotach, w układzie chronologicznym, przedstawiono kulturę materialną społeczności żyjących w okolicach Sanoka, począwszy od epoki kamienia, a kończąc na okresie nowożytnym. Prezentowane przedmioty trafiły do zbiorów muzealnych zarówno w wyniku prowadzonych na tym terenie badań archeologicznych, jak i jako dary od przypadkowych znalazców.

Najstarsze zabytki prezentowane na wystawie to ciosy i zęby mamutów pochodzące sprzed około 25 tysięcy lat, a odnalezione w niewielkich rzeczkach i potokach, głównie dopływach Sanu. Najstarszymi zabytkami będącymi wytworami rąk ludzkich są, pochodzące dopiero z młodszej epoki kamienia (neolitu), kamienne toporki i krzemienne siekiery, a także kamienne motyki, dokumentujące sporadyczne jeszcze próby zasiedlenia Karpat w tym czasie.
Zdecydowane ożywienie osadnicze przynosi kolejna epoka – brązu, której początki datowane są na ok. 2400 lat p.n.e. Powstają osady, także obronne, pojawiają się pierwsze cmentarzyska. Skutkuje to mnogością znalezisk. Najważniejszymi z nich, związanymi z przybywającymi wówczas w dorzecze Sanu głównie z za Karpat ludami są skarby – czyli celowo ukryte zespoły przedmiotów brązowych, na które natrafiono w Falejówce, Srogowie Dolnym, Załużu czy Rzepedzi. Już z wczesnej epoki żelaza pochodzi natomiast unikatowy skarb z Woli Sękowej, na który składa się brązowe naczynie, które trafiło tutaj aż z Bałkanów oraz brązowe skręty.
Epoka żelaza to także czas, kiedy nad San przybywają zza Karpat Celtowie. Około połowy III wieku p.n.e. zasiedlają okolice Sanoka, pozostawiając po sobie nieliczne jak dotąd ślady obecności. Najcenniejszym zabytkiem związanym z ich pobytem na tym terenie jest złota moneta odkryta w Trepczy – naśladownictwo numizmatów bitych przez Aleksandra Wielkiego. Celtowie mieli też ogromny wpływ cywilizacyjny na swych sąsiadów z północy – utożsamianych z plemionami germańskimi. Przedstawiciele jednego z nich – Wandalów – przybyli około II wieku n.e. na tereny nadsańskie, pozostawiając po sobie liczne ślady osad. Najciekawszym stanowiskiem archeologicznym związanym z tym ludem jest jednak ciałopalne cmentarzysko odkryte w Prusieku, gdzie natrafiono na 35 bogato wyposażonych grobów popielnicowych i jamowych. W pochówkach kobiecych występowały głównie ozdoby oraz drewniane, okuwane skrzyneczki z kluczami. W grobach męskich dominuje uzbrojenie i wyposażenie wojownika: miecze, elementy tarczy, ostrogi. Część z tych przedmiotów została wytworzona na terenie Cesarstwa Rzymskiego, a kontakty między „Barbarzyńcami” a Rzymianami dokumentują także liczne w dorzeczu Sanu srebrne monety.
W czasie okresu wędrówek ludów Wandalowie opuszczają ziemie polskie, ale już w VI wieku n.e. pojawiają się tutaj Słowianie. Po kilku stuleciach, jeden z ich odłamów – Lędzianie – buduje w Trepczy pod Sanokiem potężnie ufortyfikowane grody, strzegące szlaku komunikacyjnego z południa na północ. Dzięki dogodnemu położeniu, mieszkańcy nadsańskich warowni kontaktują się zarówno z koczowniczymi Awarami, jak i później w IX stuleciu z Państwem Wielkomorawskim. Śladem tych kontaktów są ozdoby i skarby przedmiotów żelaznych ukryte na stokach wzgórza „Horodyszcze”, na którym znajduje się jeden z grodów. W początkach X wieku Lędzianie zostają opanowani przez plemiona węgierskie przemieszczające się ku Kotlinie Karpackiej, a grody trepczańskie najpewniej zniszczone.
Wiek XI to ciągła rywalizacja o ziemie nadsańskie między dwoma młodymi organizmami państwowymi – Polską i Rusią Kijowską. Ostatecznie pod koniec XI stulecia władcy Rusi podporządkowują sobie te sporne tereny, a okolice Sanoka dostają się kolejno pod panowanie książąt przemyskich a następnie halickich. Do znaczącej rangi podniesiony zostaje wówczas Sanok, gród strzegący granic księstwa zarówno od strony Polski, jak i Węgier. W zapiskach kronikarzy pojawia się po raz pierwszy pod rokiem 1150, kiedy to zostaje zdobyty przez wojska króla węgierskiego Geyzy II. W 1205 roku w grodzie sanockim dochodzi do ważnego spotkania między kolejnym królem węgierskim, Andrzejem II i wdową po księciu Romanie. Po raz ostatni jest Sanok wspominany w „Kronice hipackiej” w 1231 roku, jako położony u „wrót węgierskich”, czyli w sąsiedztwie karpackich przełęczy. Jak przekonują prowadzone w ostatnich latach badania archeologiczne wczesnośredniowieczny, sanocki kompleks osadniczy składał się przynajmniej z dwóch grodów, z których jeden zlokalizowany był na dzisiejszym wzgórzu zamkowym w Sanoku, natomiast drugi wzniesiono na wzgórzu „Horodyszcze” w Trepczy. Jak się wydaje, w okresie staroruskim centrum władzy znajdowało się na drugim z tych obiektów. Natrafiono na nim na relikty drewnianej architektury rezydencjonalnej i sakralnej z XII i XIII w. oraz ślady rozległego cmentarzyska, na którym chowano mieszkańców grodu. Rangę tego miejsca i zamożność jego mieszkańców dokumentują liczne przedmioty luksusowe: sakralia, ozdoby, pieczęcie książęce, monety, a także uzbrojenie. Jak się przyjmuje, gród upadł w wyniku najazdu Mongołów w połowie XIII wieku. Pomocniczą rolę pełnił zapewne gród na wzgórzu zamkowym w Sanoku, gdzie również natrafiono na ślady cmentarza oraz liczne obiekty o charakterze gospodarczym i mieszkalnym. Jego znaczenie wzrosło po upadku grodu w Trepczy, ale odkryte na nim zabytki są znacznie skromniejsze od odnalezionych na „Horodyszczu”. Zapewne już po najazdach tatarskich powstał niewielki gródek strażniczy w sanockiej dzielnicy Biała Góra, skąd pochodzi unikatowy dzban z wyobrażeniem orłów królewskich, wykonany najpewniej w nieodległym Przemyślu. Gródek ten został zniszczony podczas wyprawy sukcesyjnej Kazimierza Wielkiego w 1340 r., w trakcie której król przyłączył Sanok do Królestwa Polskiego.
Rok wcześniej, w 1339 roku, ostatni książę halicki Jerzy II Trojdenowicz lokuje Sanok na prawie magdeburskim, ale rozbudowa miasta dokonuje się już pod rządami Kazimierza Wielkiego. W Sanoku, w miejscu grodu na wzgórzu zamkowym, władca buduje zamek, otoczony murami i wzmocniony wieżą obronną. Sanok staje się stolicą ziemską, otoczoną murami z osadnictwem skupionym wokół kwadratowego rynku. W czasach panowania ostatniego z Piastów oraz dynastii Jagiellonów ziemia sanocka przeżywa swój rozkwit. Bogacą się miejscowe rody szlacheckie – do wielkich zaszczytów dochodzą Kmitowie, panowie na zamku Sobień. Rozwija się budownictwo, handel i rzemiosło. Śladem bliskich i dalekosiężnych kontaktów są znaleziska monet władców Polski i Czech, a przykładem kunsztu miejscowych rzemieślników jest odkryty na dziedzińcu zamku skórzany, ażurowy but, a także pochodzące z terenu lokacyjnego miasta wysokiej klasy naczynia gliniane.
Ostatnia część ekspozycji poświęcona jest okresowi nowożytnemu, który jest czasem powolnego obniżania się znaczenia Sanoka. Co prawda w 1. połowie XVI wieku z inicjatywy Bony, włoskiej wybranki króla Zygmunta Starego dochodzi do przebudowy gotyckiego zamku w nowym, renesansowym stylu, ale później miasto, jak i cała ziemia sanocka przechodzi wyraźny kryzys. Dzieje się to także w wyniku prowadzonych przez Rzeczpospolitą wojen, których odbiciem jest być może odkryty w pobliskim Brzozowie skarb ponad 100 monet z połowy XVII wieku.

Zbiory archeologiczne

Zbiory archeologiczne Muzeum Historycznego w Sanoku reprezentowane są przez zabytki pochodzące z trzech epok pradziejowych: kamienia, brązu i żelaza, a także średniowiecza oraz czasów nowożytnych. Zabytki pozyskiwane były w trakcie badań wykopaliskowych, penetracji terenu bądź ofiarowane przez znalazców świadomych ich wartości naukowej – jedynych źródeł poznania twórczej działalności człowieka nie opisanej żadnym alfabetem historii.

Najstarszymi zabytkami są kamienne i krzemienne narzędzia oraz broń wykonane z miejscowego lub importowanego surowca, pozostawione lub zagubione przez pierwszych osadników zapuszczających się w Karpaty w epoce kamienia (– do 2400 p.n.e.). Są to przede wszystkim: krzemienne łuszcznie, grociki, drapacze, retuszowane wióry i odłupki, krzemienne i kamienne siekierki, toporki, motyki oraz narzędzia wielofunkcyjne. Wiele egzemplarzy jest mało charakterystycznych i nie sposób powiązać je z kulturami archeologicznymi. Najstarszy jak dotąd zabytek w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku, drapacz na wiórze odkryty w Bykowcach, datowany jest na górny paleolit. Bardziej charakterystyczne zabytki (siekierki, toporki) reprezentują cykl lendzielsko-polgarski z IV-IV/III tys. p.n.e., kulturę amfor kulistych, kulturę pucharów lejkowatych, a najliczniej kulturę ceramiki sznurowej, pojawiającą się tu na przełomie III i II tys. p.n.e.

Epoka brązu (2400-700 p.n.e.) licznie reprezentowana jest przez materiał ceramiczny, nieobecny w zbiorach z epoki kamienia, a także przez narzędzia, broń i ozdoby wykonane z tego metalu. Z wczesnej epoki brązu pochodzi okazały czekan bojowy z tarczkowatym obuchem, typu węgierskiego, odkryty w Strachocinie, a starszy okres tej epoki reprezentują także zabytki odkryte na terenie ufortyfikowanej osady kultury Otomani-Füzesabony na wzgórzu “Horodyszcze” w Trepczy – m.in. brązowa rękojeść sztyletu, dłuto, siekierka oraz groty strzał. Ten okres dokumentują również naczynia gliniane – garnki i wazy noszące również cechy wpływów kulturowych z południa, zza Karpat, pozyskane z osad zlokalizowanych na terenie Sanoka. Najbogatszego zestawu naczyń – waz, garnków, mis, czerpaków, kubków, a także ozdób z brązu – szpil do spinania szat, bransolet, pierścionków i zawieszek, dostarczyło jedno z najpełniej przebadanych cmentarzysk ciałopalnych na terenie południowo-wschodniej Polski, odkryte w Bachórzu. Z młodszej epoki brązu, obejmującej schyłek II i początki I tys. p.n.e. pochodzą też naczynia grobowe i kuchenne z cmentarzyska ciałopalnego i osady w Sanoku-Olchowcach. Znaleziskami luźnymi pochodzącymi z młodszych okresów epoki brązu są dwa skarby przedmiotów brązowych odkryte w Falejówce i Załużu, a także naszyjnik z Zagórza (być może fragment skarbu) oraz siekierka z dziobkiem i tulejką z Czerteża, wykonana w stylu wyrobów zza Karpat.

Epokę żelaza (800 p.n.e. – 500 n.e.) z jej starszych okresów reprezentują ułamki naczyń z okresu halsztackiego, znalezione na stanowisku wielokulturowym w Sanoku. Nieco późniejsze są zabytki związane z osadnictwem celtyckim. Ślady obecności tego ludu na terenach nadsańskich ok. 250 r. p.n.e. dokumentują znaleziska z osady obronnej (?) na wzgórzu “Horodyszcze” w Trepczy – fragment szklanej bransolety i ułamki naczyń, a także złota moneta (stater typu Nike) odkryta luźno u podnóża tej osady. Ostatnim nabytkiem z tych czasów jest też srebrna moneta geto-dacka znaleziona w Wysoczanach, która dostała się na północną stronę Karpat również za pośrednictwem celtyckim. Kolejny okres – wpływów rzymskich (1-400 n.e.) – dokumentowany jest przez fragmenty naczyń glinianych i szklanych oraz drobne narzędzia z osady w Lisznej, a także przez dwa groty włóczni pochodzące z ciałopalnego cmentarzyska kultury przeworskiej w Prusieku. Najpewniej późną fazę tego przedziału chronologicznego reprezentuje toczone, siwe naczyńko wydobyte wraz z monetą cesarza Hadriana w Załużu, a także fragmenty naczyń zasobowych ze wspomnianej osady w Lisznej oraz z Międzybrodzia, wiązane z wpływami dackimi.

Wczesne średniowiecze (500-1250 r.) przyniosło zagęszczenie osadnictwa, a tym samym dostarczyło do zbiorów Muzeum znaczącą liczbę zabytków. Najstarsze z nich, datowane jeszcze na fazę plemienną (VIII-X w.) reprezentowane są głównie przez ułamki naczyń glinianych oraz pojedyncze zabytki metalowe i zostały odkryte m.in. w czasie badań osad w Sanoku-Olchowcach i Sanoku-Jerozolimie. Na tym tle wybijają się odkrycia w podsanockiej Trepczy, gdzie na sąsiadujących wzgórzach “Horodyszcze” i “Horodna” zlokalizowane były grody, na reliktach których odkryto liczne zabytki metalowe. Na pierwszy plan wybija się tutaj, pochodzący z pierwszego z tych obiektów, skarb przedmiotów żelaznych z 2. połowy IX w. wiązany z oddziaływaniami wielkomorawskimi, a także nieliczne ozdoby (w tym okucie awarskie) i elementy uzbrojenia. Najbardziej spektakularne znaleziska wiążą się jednak z czasem świetności Sanoka w XII-XIII w., w czasie panowania tutaj książąt ruskich. Badania na grodzisku “Horodyszcze” w Trepczy, identyfikowanym z wymienianym w źródłach historycznych Sanokiem, powiększyły zbiory archeologiczne o unikalne w skali krajowej i międzynarodowej zabytki staroruskiej kultury materialnej, odkryte zarówno na całej powierzchni majdanu grodziska, jak i w obrębie reliktów drewnianej cerkwi oraz otaczającego ją cmentarzyska. Wśród nich wybijają się przede wszystkim brązowe enkolpiony – krzyże napierśne z ukrzyżowanym Chrystusem na awersie i Matką Boską na rewersie, a sensacją naukową było odkrycie w jednym z nich relikwii, którą okazał się fragment meteorytu. Rozległe kontakty handlowe i dyplomatyczne grodu nad Sanem poświadczają dwie XII-wieczne pieczęcie ołowiane księcia kijowskiego Ruryka Rościsławicza, a także srebrne monety wybite przez biskupów z Akwilei na terenie Dolnej Austrii. Bogactwo mieszkańców grodu poświadcza biżuteria reprezentowana przez liczny i zróżnicowany zestaw zabytków, odkryty zarówno w grobach, jak i na powierzchni stanowiska: sprzączki i zawieszki brązowe, srebrne zausznice, bogato ornamentowane pierścionki, pozłacany pierścień, zdobiony motywem krzyża w technice niello, srebrny pierścionek ze szklanym oczkiem odkryty w komplecie z zachowaną w całości niebieską, szklaną bransoletą. Szczególną uwagę zwraca para srebrnych “kołtów” – ozdób nakrycia głowy arystokratek ruskich – wykonana ze srebrnych blach z wytłaczanym, fantastycznym ornamentem w postaci gryfów. To tylko niewielki procent wszystkich zabytków odkrytych na trepczańskim grodzie. Zabytki związane z tym przedziałem czasowym, a zdeponowane w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku, odkryto również na innych karpackich grodziskach: wzgórzu zamkowym w Sanoku, Hoczwi czy Mymoniu. Wśród nich, obok powszechnych ułamków naczyń, uwagę zwracają zwłaszcza przedmioty metalowe: narzędzia, militaria oraz elementy rzędu końskiego.

Późne średniowiecze (1250-1500 r.) reprezentowane jest głównie przez zabytki odkryte na terenie dwóch nadsańskich zamków – “Sobienia” w Manastercu i królewskiego zamku w Sanoku oraz prawdopodobnie z pochodzącego z przełomu wczesnego i późnego średniowiecza gródka w Sanoku-Białej Górze. Oprócz fragmentów naczyń, kafli piecowych, naczyń szklanych i elementów architektonicznych, w trakcie badań pozyskano znaczącą kolekcje przedmiotów metalowych: militariów, przedmiotów codziennego użytku i monet. Listę tę uzupełniają znaleziska pochodzące z różnych punktów na terenie lokacyjnego miasta. Zwracają tutaj uwagę zespoły naczyń odkryte we wnętrzach datowanych dendrochronologicznie studni drewnianych.

Te same stanowiska, zlokalizowane głównie na terenie Królewskiego Miasta Sanoka, reprezentują okres nowożytny (1500-1900 r.). Oprócz nich większe kolekcje zabytków pozyskano w trakcie badań “Zamczyska” w Nowotańcu, dworu obronnego w Niebieszczanach czy warownego klasztoru Karmelitów Bosych w Zagórzu.

Maria Zielińska / Piotr Kotowicz